เชียงราย แหล่งปลูกข้าวญี่ปุ่นชั้นดีตลอด 30 ปี มาวันนี้สารพิษจากเหมืองจีน เสี่ยงทำชื่อเสียงพัง

#ENVORONMENT รู้หรือไม่ ? ตลอด 30 ปีที่เชียงรายคือแหล่งปลูกข้าวญี่ปุ่นเกรดพรีเมี่ยมที่ใช้เสิร์ฟร้านอาหารญี่ปุ่นทั้งในประเทศ และส่งออกไปยังญี่ปุ่น โดยหน่วยงานด้านการเกษตรของญี่ปุ่นและไทยร่วมกันพัฒนามาตรฐานการปลูกข้าวจนเป็นที่ยอมรับ เกษตรกรผู้ปลูกข้าวได้พัฒนาองค์ความรู้จนผลิตสินค้ากับเกษตรคุณภาพสูงและขายในราคาสูงได้ แต่ในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา หลังการมาของเหมืองแร่จีนในพม่า ญี่ปุ่นค่อนข้างเป็นกังวลส่งทีมลงสำรวจคุณภาพแม่น้ำต่อเนื่อง ไม่ใช่เพราะว่าข้าวญี่ปุ่นที่ปลูกในเชียงรายเท่านั้น แต่สินค้าเกษตรหลายอย่างในเชียงรายถูกส่งออกไปญี่ปุ่นเช่นกัน สถานการณ์ที่เกิดขึ้นนี้กำลังสร้างความกังวลและอาจทำลายชื่อเสียงของข้าวญี่ปุ่นจากเชียงราย และสินค้าเกษตร แม้จะไม่ได้อยู่ในพื้นที่ที่น้ำปนเปื้อนก็ตามแต่ก็ถูกเหมารวมได้ ในขณะที่จีนและรัฐบาลไทยเพิกเฉยตลอดหลายปีที่ผ่านมา ใครสร้าง ใครทำลาย ก็เห็นๆ กันอยู่

จังหวัดเชียงราย ดินแดนเหนือสุดในสยาม เป็นแหล่งปลูกข้าวญี่ปุ่นชั้นดีเกรดพรีเมี่ยม ที่ทั้งส่งให้กับร้านอาหารญี่ปุ่นในประเทศ และส่งออกกลับไปยังประเทศญี่ปุ่นต้นทางของพืชสายพันธุ์นี้มาหลายสิบปี โดยหน่วยงานด้านการเกษตรของญี่ปุ่นร่วมมือกับหน่วยงานของไทย มหาวิทยาลัย และภาคเอกชนต่างๆ เพื่อพัฒนาองค์ความรู้ในการปลูกข้าวญี่ปุ่นได้ผลผลิตที่ตรงตามมาตรฐาน คนที่เป็นเจ้าของนาข้าวญี่ปุ่นมีรายได้สูง เนื่องจากเป็นผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรที่ให้มูลค่าสูงนั่นเอง

สำหรับข้าวญี่ปุ่นอยู่ในกลุ่มจาปอนิกา เมล็ดสั้นป้อม หุงสุกแล้วนุ่มเหนียว ไม่ไวต่อช่วงแสงและชอบอากาศเย็น จึงปลูกได้ดีในภาคเหนือตอนบน เช่น เชียงราย เชียงใหม่ พะเยา ลำปาง และลำพูน โดยไทยเริ่มปรับปรุงพันธุ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2500 ด้วยความช่วยเหลือขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO)

และเมื่อ พ.ศ. 2538 คณะกรรมการวิจัยและพัฒนากรมวิชาการเกษตรรับรองพันธุ์แนะนำสองพันธุ์ คือ ข้าวญี่ปุ่น ก.วก.1 และ ก.วก.2 สถานีทดลองข้าวพานเก็บรวบรวมพันธุ์ข้าวญี่ปุ่นมาขยายเมล็ดตั้งแต่ พ.ศ. 2530 ก่อนที่จะผลิตเชิงพาณิชย์มาจนถึงปัจจุบัน

สำหรับขนาดของอุตสาหกรรมเกษตรข้าวญี่ปุ่นนั้น ข้อมูลที่ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายรวบรวมไว้เมื่อ พ.ศ. 2559 โดยอ้างงานปี 2555 ประเมินว่าทั้งประเทศมีเกษตรกรราว 5,000 ครัวเรือน พื้นที่ปลูกราว 80,000 ไร่ ผลผลิตข้าวเปลือกราว 60,000 ตันต่อปี มูลค่าราว 750 ล้านบาท

สำหรับพื้นที่การปลูกข้าวญี่ปุ่นในจังหวัดเชียงราย ข้อมูลสำนักงานเกษตรจังหวัด ณ เดือนกันยายน 2562 ซึ่งระบุว่าทั้งจังหวัดมีพื้นที่ปลูกข้าวญี่ปุ่นพันธุ์ ก.วก.1 และ ก.วก.2 รวม 4,281.38 ไร่ เกษตรกร 566 ราย แบ่งเป็น

• อำเภอพาน 1,948 ไร่ (249 ราย) มากที่สุด
• อำเภอเวียงป่าเป้า 1,601.17 ไร่ (215 ราย)
• อำเภอแม่จัน 268.77 ไร่ (33 ราย)
• อำเภอแม่ลาว 211.91 ไร่ (31 ราย)
• อำเภอเมืองเชียงราย 109.55 ไร่ (17 ราย)
• อำเภอเวียงชัย 102.01 ไร่ (15 ราย)
• อำเภอเวียงเชียงรุ้ง 14.75 ไร่ (2 ราย)
• อำเภอแม่สาย 14.25 ไร่ (2 ราย)
• อำเภอแม่สรวย 10.97 ไร่ (2 ราย)

เพียงแค่สองอำเภอแรกรวมกันคิดเป็นราว 83% ของพื้นที่ทั้งหมดในชุดข้อมูลนี้

นอกจากนี้ข้อมูลศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายว่า ฤดูนาปี 2560/61 เชียงรายปลูกข้าวญี่ปุ่น 7,560 ไร่ ได้ผลผลิต 4,478.95 ตัน เฉลี่ยราว 619 กิโลกรัมต่อไร่

ข้าวที่ปลูกเชิงพาณิชย์ในเชียงรายคือสองพันธุ์ที่ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายพัฒนาและรับรอง ได้แก่ ก.วก.1 ซึ่งเป็นพันธุ์ซาซานิชิกิ (Sasanishiki) และ ก.วก.2 ซึ่งเป็นพันธุ์อาคิตะโคมาจิ (Akitakomachi)

โดย ก.วก.1 เป็นข้าวเจ้านาสวน ไม่ไวต่อช่วงแสง ต้นสูงราว 88 เซนติเมตร แต่ไม่ต้านทานโรคไหม้ในสภาพอากาศร้อนชื้น

ส่วนอาคิตะโคมาจิ มีคุณสมบัติหุงแล้วเหนียวนุ่ม เหมาะทั้งบริโภคและทำซูชิ และต้านทานโรคสูงกว่า

ตลาดหลักของข้าวญี่ปุ่นเชียงรายคือร้านอาหารญี่ปุ่นในประเทศ ข้อมูล JETRO กรุงเทพฯ ระบุว่าปี 2563 ไทยมีร้านอาหารญี่ปุ่น 4,094 ร้าน เพิ่มขึ้น 12.6% ผู้ผลิตรายใหญ่ระบุว่าตลาดข้าวญี่ปุ่นแบ่งเป็น 3 กลุ่ม คือผู้ใช้ข้าวนำเข้าจากญี่ปุ่นโดยตรงซึ่งมีไม่มาก ผู้ใช้ข้าวที่ปลูกในไทยซึ่งเป็นส่วนใหญ่ และผู้ใช้ข้าวจากอาเซียนโดยเฉพาะเวียดนามซึ่งคุณภาพด้อยกว่าแต่ราคาถูกกว่า โดยข้าวจากฟูจิฟาร์มที่ อ. แม่จันระบุว่าขายในประเทศ 80–90% โดยราวครึ่งหนึ่งเข้าร้านอาหารและภัตตาคารญี่ปุ่น เช่น โออิชิ และฟูจิ

ด้วยข้าวญี่ปุ่นเป็นสินค้าเกษตรที่มีราคาสูงกว่าข้าวชนิดอื่นๆ รายงานราคาข้าวเมื่อเดือนพฤษภาคม 2568 ระบุว่าข้าวในญี่ปุ่นสูงขึ้นราว 2 เท่าจากปีก่อน และแม้ลดลงแล้วก็ยังสูงกว่าเดิมราว 1.4 เท่าตามข้อมูลที่ญี่ปุ่นแจ้งต่อคณะผู้แทนการค้าไทย ราคาเฉลี่ยในซูเปอร์มาร์เก็ตญี่ปุ่นช่วงนั้นอยู่ที่ 4,268 เยนต่อ 5 กิโลกรัม โดยญี่ปุ่นนำเข้าข้าวจากต่างประเทศราว 402,157 ตันในปี 2568 โดยสหรัฐฯ มากที่สุด รองลงมาคือไทย และไทยส่งออกข้าวไปญี่ปุ่นราว 257,000–336,000 ตันต่อปี โดยผู้นำเข้าญี่ปุ่นแสดงความเชื่อมั่นในคุณภาพและมาตรฐานข้าวไทย

ญี่ปุ่นกังวลสารพิษ ส่งทีม-อุปกรณ์ตรวจก่อนใคร

จากการที่แม่น้ำหลายสายที่ไหลผ่านบริเวณจังหวัดเชียงรายและภาคเหนือมีการปนเปื้อนสารโลหะหนักทั้ง สารหนู ตะกั่ว และแคดเมียม ในปริมาณที่สูงเกินค่ามาตรฐานซึ่งมาจากการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในประเทศเมียนมา จนพบการปนเปื้อนของสารพิษดังกล่าวทั้งในน้ำ ในสัตว์น้ำ รวมทั้งในผลผลิตทางการเกษตรอื่นๆและข้าวที่ปลูกในพื้นที่ ผลกระทบเชิงตลาดเริ่มปรากฏแล้ว พ่อค้ากดราคาข้าวและผลผลิตเพราะกลัวโลหะหนัก เกษตรกรหลายพื้นที่ถูกระงับการปลูกพืชส่งออก เช่น ข้าวโพดหวานและกระเจี๊ยบเขียว

ตัวแทนสภาเกษตรกรอำเภอแม่สายระบุว่าผู้รับซื้อเริ่มตั้งคำถามถึงความปลอดภัยของสินค้า ระบบตรวจก็ช้า ต้องส่งห้องปฏิบัติการส่วนกลางใช้เวลา 1–2 เดือน บางกรณีเกษตรกรเก็บเกี่ยวและขายไปแล้วก่อนรู้ผล

จดหมายเปิดผนึกยังระบุว่าผักผลไม้จากอำเภอแม่อายที่ตรวจพบสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียมเกินมาตรฐานถูกจำหน่ายไปถึงมาเลเซีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่นแล้ว ซึ่งถ้าหากมีการสุ่มตรวจที่ปลายทางอาจส่งผลกระทบต่อชื่อเสียงของสินค้าเกษตรจากประเทศไทยในภาพรวมว่าไม่ปลอดภัย

ด้วยความกังวลต่อผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม องค์การความร่วมมือระหว่างประเทศแห่งญี่ปุ่น (JICA) และสถานเอกอัครราชทูตญี่ปุ่นประจำประเทศไทย ร่วมมือองค์การพัฒนาอุตสาหกรรมแห่งสหประชาชาติ (UNIDO) โดยมีเจ้าภาพเป็นกรมควบคุมมลพิษ ได้ร่วมกันแก้ไขปัญหามลพิษทางน้ำและการปนเปื้อนของโลหะหนักข้ามพรมแดน โดยเฉพาะในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดเชียงราย และลุ่มแม่น้ำโขงมาตั้งแต่กลางปี

ความร่วมมือในระยะแรกจะจัดทำแผนบริหารจัดการสารหนูแบบบูรณาการ สนับสนุนชุดตรวจสอบคุณภาพน้ำ (Test Kits) พร้อมฝึกอบรมการใช้งานให้กับหน่วยงานและชุมชน เพื่อเสริมสร้างระบบเฝ้าระวังคุณภาพน้ำโดยชุมชน รวมทั้งติดตั้งระบบกรองกำจัดสารหนูสำหรับระบบประปาหมู่บ้าน เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงน้ำที่สะอาดและปลอดภัยมากยิ่งขึ้น

นอกจากนี้ JICA จัดทำโครงการ Third Country Training Program (TCTP) เพื่อพัฒนาศักยภาพเจ้าหน้าที่ด้านการติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำและตะกอนดินของไทย เมียนมา และสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว พร้อมสร้างเครือข่ายความร่วมมือด้านการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง เพื่อยกระดับการบริหารจัดการปัญหามลพิษข้ามพรมแดนอย่างยั่งยืน

แต่นั้นก็เป็นเพียงการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าเท่าที่ทำได้ เพราะหัวใจของปัญหาจริงๆ อยู่ที่การทำเหมืองแร่ของกลุ่มทุนจีนในดินแดนขงเมียนมา ซึ่งต้องมีการดำเนินงานความร่วมมือทั้งในประเทศและต่างประเทศ เพื่อแก้ไขปัญหามลพิษทางน้ำตั้งแต่ต้นทาง ควบคู่กับการยกระดับระบบเฝ้าระวังและการบริหารจัดการคุณภาพน้ำ เพื่อให้ประชาชนมีความมั่นใจในการใช้น้ำอุปโภคบริโภค และสร้างความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำของประเทศในระยะยาว

แต่ก็ทำให้เห็นว่า แม้แต่คนที่อยู่นอกภูมิภาคยังใส่ใจต่อปัญหาสารพิษในแม่น้ำมากกว่าประเทศตัวการที่ก่อสารพิษเหล่านี้ขึ้นมา

ทั้งนี้แม้ว่าข้าวญี่ปุ่นเชียงรายจะไม่ได้ปลูกในพื้นที่ที่แม่น้ำที่ปนเปื้อนสารพิษไหลผ่าน แต่ก็อาจเป็นจุดเริ่มต้นที่จะสร้างความกังวลให้กับผู้บริโภคปลายทาง ถึงความมั่นใจต่อความปลอดภัยของอาหารที่มาจากพื้นที่ดังกล่าว และความเสียหายนี้อาจกระทบต่อชื่อเสียงอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ถ้าหากไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเร็วที่สุดเพื่อทราบความเชื่อมั่นให้กลับมา

เพราะกว่าที่จะสร้างการยอมรับในเรื่องสุขภาพได้ต้องใช้เวลายาวนานหลาย 10 ปี แต่การที่จะทำลายความน่าเชื่อถืออาจใช้เวลาเพียงแค่ชั่วข้ามคืน