สโลแกน “ครัวไทยสู่ครัวโลก” ? ทั้งที่ต้องนำเข้าอาหาร

ผัก ผลไม้จากจีน ซัพพลายใหญ่ที่สุดของไทย

สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ระบุว่า ผักและผลไม้จากจีนเป็นแหล่งนำเข้าหลักของไทย ปริมาณนำเข้ารวมกันเกิน 1 ล้านตันต่อปี

สินค้าอุปโภคบริโภคที่ไทยนำเข้าจากจีนมีมูลค่า 4.7 แสนล้านบาท เพิ่มขึ้น 2.8% จากปีก่อน คิดเป็น 41% ของสินค้าอุปโภคบริโภคนำเข้าทั้งหมด และ ผักและผลไม้สดและแปรรูปมีสัดส่วนราว 10% ของมูลค่านำเข้าจากจีนกลุ่มนี้ ซึ่งคำนวณคร่าวๆ ได้ประมาณ 47,000 ล้านบาท นายกสมาคมภัตตาคารไทยยังระบุว่าวัตถุดิบราคาถูกจากจีนส่วนใหญ่เป็นสินค้าเกษตร เช่น องุ่น หอมแดง และกระเทียม

กรณีของกระเทียมและหัวหอม สองรายการนี้เห็นภาพการพึ่งพาชัดที่สุด

• ข้อมูลการค้าระบุว่า ปี 2023 ไทยนำเข้ากลุ่มหอม กระเทียม กระเทียมต้น (HS 0703) มูลค่า 64 ล้านดอลลาร์ เพิ่มขึ้น 48% จากปีก่อน ขณะที่ส่งออกมีเพียง 14.9 ล้านดอลลาร์
• รายงานตลาดกระเทียมของ IndexBox ระบุว่า จีนเป็นผู้จัดหากระเทียมให้ไทยเกือบทั้งหมด มูลค่า 24 ล้านดอลลาร์ หรือ 99.9% ของมูลค่านำเข้า
• ศูนย์วิจัยกสิกรไทยประเมินว่า ช่วง 4 เดือนแรกของปี 2026 การนำเข้ากระเทียมจากจีนจะเพิ่ม 13.2% เป็น 40,000 ตัน และหัวหอมเพิ่ม 5% เป็น 19,200 ตัน ขณะที่ราคาในประเทศที่ต่ำจะกดผลผลิตกระเทียมลงเหลือ 53,390 ตัน และหัวหอมเหลือ 31,663 ตัน
  
  ช่องว่างราคาคือสาเหตุหลัก ตามที่นายกสมาคมภัตตาคารไทยให้ข้อมูล กระเทียมนำเข้าราคาราว 40 บาทต่อกิโลกรัม ขณะที่กระเทียมจากศรีสะเกษซึ่งเป็นแหล่งผลิตสำคัญมีราคา 150–200 บาท

ต้นตอจาก เขตการค้าเสรีไทย–จีน ปี 2003

เรื่องนี้ไม่ใช่ปรากฏการณ์ใหม่ ข้อตกลงเร่งลดภาษี (Early Harvest) ที่เริ่มใช้เมื่อ 1 ตุลาคม 2003 ลดภาษีเหลือ 0% ทันทีสำหรับสินค้าเกษตร 116 รายการ รวมผักและผลไม้ งานเขียนของ New Mandala ที่อ้างข้อมูลจากฝ่ายวิพากษ์ข้อตกลงนี้ระบุว่า ภายในหนึ่งปี การนำเข้าจากจีนพุ่ง 180% ราคาผักผลไม้เมืองหนาวในประเทศร่วงลง 30–50% ส่วนการศึกษาที่รายงานโดย DPA พบว่า ผลผลิตกระเทียมไทยลดลง 22% ในสามปี

งานวิชาการเรื่องการค้าผักผลไม้หลัง FTA ระบุว่า ดุลการค้าผักไทย–จีนเพิ่มเป็น 3,138 ล้านบาท แต่ดุลการค้าผลไม้ลดเหลือ 71 ล้านบาท และเกษตรกรผู้ปลูกกระเทียมเป็นกลุ่มที่เสียหาย สรุปคือเกษตรกรบางกลุ่มได้ประโยชน์ แต่ต้นทุนตกกับผู้ปลูกกระเทียมและหอมแดงในภาคเหนือและภาคอีสาน

แม้แต่เครื่องเทศเพื่อทำเครื่องแกงก็ต้องนำเข้า

ข้อมูล OEC ปี 2022 ระบุว่า ไทยส่งออกเครื่องเทศ 83.8 ล้านดอลลาร์ (อันดับ 11 ของโลก) ขณะที่นำเข้า 29.1 ล้านดอลลาร์ โดยจีนเป็นแหล่งใหญ่สุดที่ 19.8 ล้านดอลลาร์ นั่นคือไทยเกินดุลเครื่องเทศ

ขณะที่ข้อมูลในปี 2023 กลุ่มขิง ขมิ้น ใบกระวาน เครื่องแกง ฯลฯ ระบุว่า จีนมีส่วนแบ่ง 67% ของมูลค่านำเข้ากลุ่มนี้ ราว 15.6 ล้านดอลลาร์

ส่วนเมียนมาเป็นผู้จัดส่งพริกและพริกไทยรายใหญ่ให้กับไทยปี 2024 มูลค่า 27.56 ล้านดอลลาร์

อาหารสัตว์ ต้นน้ำที่พึ่งพาการนำเข้าสูงที่สุด

ไทยเป็นผู้ผลิตและส่งออกเนื้อไก่รายใหญ่ แต่ต้นทุนวัตถุดิบอาหารสัตว์พึ่งการนำเข้าสูง ตัวเลขที่ CPF อ้างถึงในช่วงที่รัฐผ่อนปรนการนำเข้ากากถั่วเหลือง ระบุว่า ไทยต้องการข้าวโพด 8.4 ล้านตัน กากถั่วเหลือง 4.2 ล้านตัน และปลาป่น 6 แสนตันต่อปี แต่ ผลิตในประเทศได้ 4.9 ล้านตัน 2 ล้านตัน และ 3 แสนตันตามลำดับ จากตัวเลขนี้ ไทยผลิตข้าวโพดได้ราว 58% ของความต้องการ และผลิตกากถั่วเหลืองกับปลาป่นได้ราว 48–50%

นายกสมาคมผู้ผลิตอาหารสัตว์ไทยระบุในปี 2026 ว่า ไทยต้องการข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ราว 9 ล้านตัน ผลิตได้ราว 5 ล้านตัน ขาด 4 ล้านตัน ปัจจุบันนำเข้าข้าวโพดจากประเทศเพื่อนบ้าน 1.5 ล้านตัน และข้าวสาลี 1.7 ล้านตัน

นอกจากนี้ ราว 60% ของส่วนผสมอาหารสัตว์เป็นข้าวโพด กากถั่วเหลือง และข้าวสาลีนำเข้า โดยกากถั่วเหลืองมาจากบราซิลเกือบทั้งหมด เนื่องจาก USDA ประเมินว่า ถั่วเหลืองทั้งเมล็ดการผลิตในประเทศมีน้อยมาก การนำเข้าอยู่ราว 3.9–4.0 ล้านตัน

ปัญหานี้ยังโยงกับการเมืองระหว่างประเทศ ในปี 2025 ไทยอนุมัติให้ นำเข้าข้าวโพดสหรัฐฯ ปลอดภาษีได้ถึง 1 ล้านตัน แทนโควตาเดิม 54,700 ตัน ที่เสียภาษี 20% เพื่อบรรเทาต้นทุนอาหารสัตว์ ซึ่งสะท้อนว่าเกษตรกรข้าวโพดในประเทศแบกรับแรงกดดันราคาเพิ่มขึ้นอีกชั้น

อาหารทะเล ล้วนนำเข้าเพื่อบริโภคและแปรรูป

รายงานของ USDA ระบุว่า วัตถุดิบจากทะเลอันดามันและอ่าวไทยลดลงทุกปี อุตสาหกรรมจึงพึ่งวัตถุดิบนำเข้ามากขึ้น เช่น พอลลอก แซลมอน และปลาเนื้อขาว/เนื้อแดงอื่นๆ ข้อมูลเก่าแต่ยังสะท้อนโครงสร้างชัดเจน ปี 2018 ไทยนำเข้าอาหารทะเลสด แช่แข็ง และแปรรูปรวม 3,100 ล้านดอลลาร์ โดยทูน่าแช่แข็งสูงสุดที่ 1,390 ล้านดอลลาร์ และข้อมูลล่าสุดของกรมประมงระบุว่า ปี 2020–2024 ไทยนำเข้าทูน่าเขตอบอุ่นรวม 321,449 ตัน โดยทั้งหมดเป็นปลาแช่แข็งสำหรับอุตสาหกรรมแปรรูป

ผู้จัดหาหลักของอาหารทะเลนำเข้ากระจายหลายประเทศตั้งแต่มัลดีฟ ไปจนถึงประเทศหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก เนื่องจากปริมาณสัตว์น้ำในน่านน้ำทะเลไทยเพื่อการประมงในประเทศถดถอย และมีปริมาณลดลงจนไม่เพียงพอ ทำให้ไทยแปรรูปส่งออกได้ต่อไปด้วยวัตถุดิบต่างชาติ

จากข้อมูลทั้งหมดจะเห็นภาพว่า ไทยผลิตอาหารเพียงพอเฉพาะบางชนิดเท่านั้น เนื้อสุกรเป็นตัวอย่างของการพึ่งตนเองได้จริง ส่วนกระเทียม หัวหอม ข้าวโพด ถั่วเหลือง และวัตถุดิบอาหารทะเลบางประเภท ไทยพึ่งการนำเข้าสูงในระดับวัตถุดิบต้นน้ำ ทั้งที่ใช้ทำเครื่องปรุงและอาหารปรุงสำเร็จ

สถานะ “ครัวโลก” จึงอยู่ที่การแปรรูป การปรุง และการส่งออก มากกว่าการเป็นแหล่งวัตถุดิบครบวงจร เพราะฉะนั้นหากสถานการณ์โลกเกิดเหตุอะไรขึ้นที่ทำให้ต้องหยุดชะงักการจัดส่งวัตถุดิบ หรือจำเป็นต้องกักตุนเพื่อใช้บริโภคในประเทศ ผลกระทบก็จะส่งต่อมายังไทยในฐานะผู้นำเข้าสุทธิทั้งสิ้น ซึ่งแม้แต่ปลาที่ใช้ผลิตน้ำปลาที่เป็นเครื่องปรุงพื้นฐานไทยก็ไม่สามารถหาปลาได้เพียงพอในแม่น้ำ ลำคลองของตัวเองที่ทุกวันนี้เจอปนไปด้วยสารเคมี

หรือแม้แต่การจะทำแกงเผ็ดสักถ้วย เครื่องเทศพื้นฐานในปัจจุบันล้วนต้องนำเข้าจากจีน ดังนั้นความมั่นคงทางอาหารของไทยก็ฝากไว้กับประเทศอื่นๆ ที่เป็นผู้จัดหาวัตถุดิบให้เช่นกัน

อ้างอิง
Trend Economy
SUSTA
K Research
FDA